Marsepein
Het begon met een vraag van Radio 2, of ik in verband met de komst van Sinterklaas iets over marsepein kon vertellen. De herkomst, wat is het precies, en waarom vinden we het zo leuk en lekker. In zo'n geval duik ik altijd even de boeken in om te kijken of ik oude recepten kon vinden. En wanneer we eigenlijk amandelboomgaarden hebben. Om te beginnen wat over de ingrediënten voor marsepein. Die amandelen en suiker.
De domesticatie van de amandelbomen is niet heel goed onderzocht, de voor de hand liggende regio's zijn het Centraal Azië, het Midden-Oosten (Perzië - nu Iran -, Bagdad) en de Levant (denk aan het huidige gebied van Libanon, Jordanië, Palestina, Israël en Syrië) en van daaruit naar de rest van zuidkant van de Middellandse zee. Van daaruit kwam later de oversteek naar het Iberisch Schiereiland, Sicilië en Zuid-Italië. Dankzij de Arabische en Joodse gemeenschappen die zich daar vestigden vanaf pakweg 800, te beginnen de overheersting van de Omayyaden. De invloed van deze 'Moren' op onze landbouw, wetenschap en eetcultuur is soms nog te weinig zichtbaar.

De teelt van onder meer rietsuiker en amandelen hebben we aan deze hervormingen te danken. Suikerriet - oorspronkelijk gedomesticeerd in India rond 800 - is in Europa een seizoensproduct vanwege de temperaturen. Daarover later meer.

Marsepein als product bestaat al een eeuw of tien, wanneer we op geschreven teksten afgaan. Recepten voor verschillende 'amandelsnoepjes' (lauzinaj) komen voor in het Baghdadi kookboek van Ibn Sayyar al-Warraq uit de tiende eeuw. maar de receptuur is niet heel definitief te herkennen als marsepein. Maestro Martino da Como, midden 15de eeuw werkzaam aan het hof in Milaan, geeft een recept voor marsepeintaart in zijn Libro de Arte Coqiuinaria.
Marzapane.
Monda l'amandole molto bene, et pistale quanto più sia
possibile perché non fanno a passare per la stamegna. Et nota
per fare le ditte amandole più bianche, più gustose et più dolci
a la bocca, se vogliono tenere a mollo nell'acqua frescha per un
dì et una nocte o tanto più, che da se stesse premendole con le
ditte se mondino. Et pistandole le bagnarai con un pocha
d'acqua rosata, perché non facciano olio. Et se vol fare bona la
ditta torta, metteragli a peso equale tanto zuccaro siano quanto
amandole, cioè una libra dell'uno et una dell'altro, o più o
mancho como ti piace, et metterali anchora una oncia o doi
d'acqua rosata bona; et tutte queste cose incorporarai molto
bene inseme. Poi pigliarai di cialdoni o nevole fatte col zuccaro,
et bagnate prima con l'acqua rosata; distemperarale sopra el
fondo de la padella, et dentro gli mettirai questa compositione o
pieno sopra ditto. Et disteso et spianato che l'haverai, un'altra
volta si vole bagnare un pochetto con l'acqua rosata,
sopragiognendogli ancora di sopra di bono zuccharo
spolverizato. Et spianato bene per tutto con il zuccharo la farai
cocere nel forno overo al focho como l'altre torte molto ad ascio,
havendo bona avertenza a dargli il focho temperato et di
rivederla spesso perché non s'abrusciasse. Ricordandoti che
simele torta di marzapane più tosto vole essere un pocho
bassetta et sottile, che troppo alta et spessa.
Kort samengevat: Gelijke delen mooie witte amandelen en suiker fijnstampen. Rozenwater om te temperen, zodat de olie niet loslaat, in een taartbodem en bakken maar.
Dichterbij 'onze' marsepein komt een recept uit de omgeving van Toledo, zeker de receptuur uit 1525 lijkt er het meeste op: amandelen en suiker, fijngestampt in een vijzel, en daarvan een broodje vormen. Smaakmakers ontbreken nog even. Een moderner recept voor 'Marsepein van Toledo' bevat 250 gram amandelen, 250 gram poedersuiker 1 eidooier, 1 eiwit en ongeveer twee eetlepels water. Kaneel en citroenrasp naar wens.
Het oudste gedrukte Nederlandstalige recept stamt uit 1612, het staat in het kookboek van Antonius Magirus Koocboec oft familieren keukenboec. Het valt te vermoeden dat hij zich door Italië heeft laten inspireren. Hier een lichte hertaling.
"Om een Marsepein te maecken."
Neemt 2 pont gepelde amandelen stoot die geheel klein in een vijzel, en ander half pond suijcker daer onder gestooten en wat roosen water. Als het geheel klein is, soo doet het in een pannetje op 't vuur, koockt en roert het soo lang tot het aen de pan niet meerkleeft, en formeert 't dan naar eigen wens.